I naukowo, i z przesłaniem. Badania nad  republikanizmem I Rzeczypospolitej a metodologia szkoły z Cambridge

Artur Wołek

doi:10.35765/hp.3079

Data publikacji : 2026-09-30

Tom 17 Nr 60 (2026)

I naukowo, i z przesłaniem. Badania nad republikanizmem I Rzeczypospolitej a metodologia szkoły z Cambridge

Artur Wołek

https://orcid.org/0000-0003-3872-2925

DOI: https://doi.org/10.35765/hp.3079

Dział: ARTYKUŁY TEMATYCZNE / THEMATIC ARTICLES

Abstrakt

CEL NAUKOWY: Artykuł analizuje, czy – a jeśli tak, to w jaki sposób – polscy badacze republikanizmu I Rzeczypospolitej używali narzędzi metodologicznych szkoły z Cambridge (SC), z jakimi problemami borykali się w tym względzie i jakie były rezultaty inspiracji pracami Q. Skinnera i J.G.A. Pococka.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Zasadniczy analizowany problem to wątpliwość co do możliwości zastosowania do badania myśli politycznej I Rzeczypospolitej metod SC, które powstały w celu opisu radykalnie odmiennego kontekstu społecznego, na fundamencie innej tradycji filozoficznej i historiograficznej.

PROCES WYWODU: W pierwszej części artykuł analizuje konsekwencje odmiennego kontekstu społecznego i komunikacyjnego I Rzeczypospolitej i wczesnonowożytnej Anglii dla stosowalności metody SC do analizy polskiego republikanizmu. Część druga zajmuje się kwestią, jak inspiracja SC wpłynęła na metapoziom badań polskich historyków myśli politycznej, postrzeganie roli historyka i jego wytworów w społeczeństwie oraz możliwość tworzenia szerokich narracji dotyczących historii polskiej myśli politycznej.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Mimo deklarowanej inspiracji dziełami Skinnera czy Pococka fundamentalna różnica społecznego kontekstu analizowanego dyskursu I Rzeczypospolitej w stosunku do wczesnonowożytnej Anglii zbliża polskich badaczy bardziej do podejścia Begriffsgeschichte, choć i w tym przypadku można mówić tylko o inspiracji, a nie ścisłym wzorowaniu się. Jednak na metapoziomie, dzięki twórczemu wykorzystaniu metody zaproponowanej przez SC polscy, badacze byli w stanie przedstawić wiarygodną narrację o polskim republikanizmie wczesnonowożytnym. Pokazali, jak wyrasta on z antycznych korzeni na fali polskiego renesansu, jak wpisuje się w euroatlantycką tradycję republikanizmu, o której pisał Pocock. Tym samym zakwestionowali fundacyjny dla polskiej historiografii spór między apologetami polskiej specyfiki ustrojowej, którzy od upadku Rzeczypospolitej uważali za swój obowiązek jej obronę przed badaczami opierającymi się na zachodniej myśli politycznej i wskazującymi na zgubny niedorozwój polskich instytucji państwowych.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Pokazanie, że polski republikanizm był zarówno endogeniczny, swoisty, jak i europejski, zostało wykorzystane przez twórców polskiej polityki historycznej, którzy próbują obronić ją przed dominacją wątków romantycznych, nacjonalistycznych i antyzachodnich.

Słowa kluczowe

polska myśl polityczna ; republikanizm ; szkoła z Cambridge w historii myśli politycznej ; kontekstualizm ; polityka historyczna

Inne teksty tego samego autora

Szczegóły

Bibliografia

Statystyki

Autorzy

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Wskaźniki altmetryczne

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Uwagi dotyczące praw autorskich

Autorzy publikujący w tym czasopiśmie wyrażają zgodę na następując warunki:

Autorzy zachowują prawa autorskie, przyznając czasopismu prawo do pierwszej publikacji swojego tekstu jednocześnie zarejestrowanego pod numerem licencji CC BY-ND, która pozwala innym na korzystanie z tego tekstu z uznaniem autorstwa tekstu oraz pierwotnej publikacji w tym czasopiśmie.
Autorzy proszeni są o nawiązywanie odrębnych, dodatkowych porozumień wynikających z umowy, dotyczących dystrybucji opublikowanej w czasopiśmie wersji tekstu nie na prawach wyłączności (np. opublikowanie go w repozytorium instytucji lub w innym czasopiśmie), z potwierdzeniem pierwszej publikacji w tym czasopiśmie.

Wyraża się zgodę i zachęca autorów do publikacji ich tekstu w Internecie (np. w repozytorium instytucji lub na jej stronie internetowej) przed lub podczas procesu składania tekstu jako, że może to prowadzić do korzystnych wymian oraz wcześniejszego i większego cytowania opublikowanego tekstu (Patrz The Effect of Open Access). Zalecamy wykorzystanie dowolnego portalu stowarzyszeń badawczych z niżej wymienionych:

Bibliografia

Ankieta „Arki” — pytania do historyków (1990). Arka, 29, 29–51.

Bourdieu, P. (1988). Homo Academicus. Stanford: Stanford University Press.

Bourdieu, P. (2004). Science of Science and Reflexivity. Chicago: Uni-versity of Chicago Press.

Butterwick, R. (2021). Odpowiedzi na ankietę. Kwartalnik Historycz-ny, 128(1), 79.

Domańska, E. (2014). W obronie dyscypliny: Problem suwerenności i re-profesjonalizacji historii. W E. Domańska, R. Stobiecki, & T. Wiślicz (Red.), Historia – dziś. Teoretyczne problemy wiedzy o przeszłości (s. 99–114). Kraków: Universitas.

Gromelski, T.W. (2008). The Commonwealth and Monarchia mixta in Polish and English Political Thought in the Later Sixteenth Cen-tury. W R. Unger & J. Basista, Britain and Poland–Lithuania: Contact and Comparison from the Middle Ages to 1795 (s. 165–182). Brill.

Grygieńć, J. (red.). (2016). Quentin Skinner. Metoda historyczna i wolność republikańska. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwer-sytetu Mikołaja Kopernika.

Grześkowiak-Krwawicz, A. (2006). Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII wieku. Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Grześkowiak-Krwawicz, A. (2018). Dyskurs polityczny Rzeczypospo-litej Obojga Narodów. Pojęcia i idee. Toruń: Wydawnictwo Nauko-we Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Grześkowiak-Krwawicz, A. (2020). Republikanizm szlachecki Rze-czypospolitej Obojga Narodów. Próba charakterystyki. Myśl Poli-tyczna. Political Thought, 2(3), 29.

Grześkowiak-Krwawicz, A. (2025). Power in the political discourse of the Polish-Lithuanian Commonwealth, 1569–1795. Leiden: Brill.

Hampsher-Monk, I., Tilmans, K., & van Vree, F. (Red.). (1998). Histo-ry of concepts: Comparative perspectives. Amsterdam: Amsterdam University Press.

Janowski, M. (2020). Dyskurs polityczny I Rzeczypospolitej. Wiek Oświecenia, 36, 212–213.

Koehler, K. (2016). Rzeczpospolita. Obywatelskość. Wolność. Szkice o polskim pisarstwie politycznym XVI wieku. Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.

Kolasa-Nowak, A. (2025). Jak zmienia się praktyka badawcza histo-ryków w Polsce. Tożsamość dyscypliny, otwieranie granic i nowe strategie budowania karier. Historyka. Studia Metodologiczne, 55, 279.

Koselleck, R. (2001). Semantyka historyczna. W. Kunicki (Tłum.). Po-znań: Wydawnictwo Poznańskie.

Koselleck, R. (2009). Dzieje pojęć. Studia z semantyki i pragmatyki ję-zyka społeczno-politycznego. J. Merecki & W. Kunicki (Tłum.). Warszawa: Oficyna Naukowa.

Koselleck, R. (1985). Futures past: On the semantics of historical time. K. Tribe (Tłum.). Cambridge: The MIT Press.

Kostro, R., & Skibiński, P. (2006). Założenia programowe i organizacyjne Muzeum Historii Polski. W M.M. Matusiak (Red.), Odkryć historię – zrozumieć wolność. Warszawa: Muzeum Historii Polski; Muzeum Narodowe w Warszawie.

Lis, R. (2015). W poszukiwaniu prawdziwej Rzeczypospolitej. Główne nurty myśli politycznej Sejmu Czteroletniego. Kraków: Akademia Ignatianum; Wydawnictwo WAM.

Lubecka, J., & Zakrzewski, M. (Red.). (2023). Polityka historyczna. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie.

Nowak, A. (2021). Ankieta „Kwartalnika” — konteksty historyczne, formuła i pytania. Kwartalnik Historyczny, 128(1), 5–15.

Ogonowski, Z. (1992). Filozofia polityczna w Polsce XVII wieku i tradycje demokracji europejskiej. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN.

Opaliński, E. (1995). Kultura polityczna szlachty polskiej w latach 1587–1652. System parlamentarny a społeczeństwo obywatelskie. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.

Opaliński, E. (2002). Civic humanism and republican citizenship in the Polish Renaissance. W M. van Gelderen & Q. Skinner (red.), Republicanism. A shared European heritage. Vol. I: Republicanism and constitutionalism in early modern Europe (s. 147–166). Cambridge: Cambridge University Press.

Pietrzyk-Reeves, D. (2012). Ład Rzeczypospolitej. Polska myśl poli-tyczna XVI wieku a klasyczna tradycja republikańska. Kraków: Księgarnia Akademicka.

Pietrzyk-Reeves, D. (2020). Polish republican discourse in the sixteenth century. Cambridge: Cambridge University Press.

Pietrzyk-Reeves, D. (2023). Szesnastowieczna republikańska filozo-fia wolności. Roczniki Filozoficzne, 71(1), 65–89. DOI: 10.18290/rf23711.3

Pocock, J.G.A. (2009). Political thought and history: Essays on theory and method. Cambridge: Cambridge University Press.

Pocock, J.G.A. (2023). Moment Makiawela. Florencka myśl polityczna i atlantycka tradycja republikańska. A. Górnisiewicz (Tłum.). Kra-ków: Ośrodek Myśli Politycznej.

Skinner, Q. (2016). Wizje polityki. T. 1: Rozważania o metodzie. War-szawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wy-szyńskiego.

Skinner, Q. (2024). Podstawy nowożytnej myśli politycznej. T. 1: Rene-sans. A. Kuczkiewicz-Fraś & R. Czekalska (Tłum.). Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.

Szczucki, L. (1978). Aspekty myśli polskiej XVI wieku. W L. Szczucki (Red.), Filozofia i myśl społeczna XVI wieku. Państwowe Wydaw-nictwo Naukowe.

Stobiecki, R. (2005). Historyk i jego rola we współczesnym świecie. W G.A. Dominiak, J. Ostoja-Zagórski, & W. Wrzosek (Red.), Gra i konieczność. Zbiór rozpraw z filozofii historii i historii historiografii (s. 49–60). Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram.

Tazbir, J. (1978). Kultura szlachecka w Polsce. Rozkwit, upadek, relikty. Warszawa: Wiedza Powszechna.

Trencsényi, B., Janowski, M., Baár, M., Falina, M., Kopeček, M., & Lisjak Gabrijelčič, L. (2016). A history of modern political thought in East Central Europe. T. I: Negotiating modernity in the “long nine-teenth century”. Oxford: Oxford University Press.

Trencsényi, B. (2004). Conceptual history and political languages: On the Central-European adaptation of the contextual-ist-conceptualist methodologies of intellectual history. W P. Roubal & V. Veber (Red.), The history of East Central Europe and Russia. On the occasion of the 25th anniversary of the death of Jan Slavík (s. 142–163). Praha: Národní Knihovna.

Tully, J. (Red.). (1988). Meaning and context: Quentin Skinner and his critics. Princeton: Princeton University Press.

Waśkiewicz, A. (1998). Interpretacja teorii politycznej. Spór o metodę we współczesnej literaturze anglosaskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.

Total abstract views : 27

PDF Downloads : 25