Horyzonty Polityki

Edytorial: Myśl polityczna badana w kontekście. Pół wieku szkoły z Cambridge z polskiej perspektywy

Artur Wołek — 2026-09-30

Szkoła z Cambridge, której fundacyjne dzieła niedawno obchodziły swoje półwiecze i wreszcie są dostępne po polsku, radykalnie zmieniła sposób uprawiania historii myśli politycznej. Dziś wszyscy „mówią Skinnerem i Pocockiem” i nawet badacze sceptyczni wobec skupienia się na języku debaty politycznej nie mogą pozwolić sobie na ignorowanie historyczno-językowego kontekstu powstania badanych prac. Czasem zapewne nie uświadamiają sobie, że mówią prozą, że poszukiwanie zamierzonego przez autora znaczenia badanego tekstu w jego historycznym kontekście jest dziedzictwem szkoły z Cambridge, ale dziś chyba nikt nie zatrzymuje się na rekonstrukcji wewnętrznej logiki klasycznych dzieł, co było głównym sposobem uprawiania historii myśli politycznej przed Pocockiem, Skinnerem i Dunnem.

Editorial: A contextualist approach to political thought. Half a Century of the Cambridge School from a Polish Perspective

Artur Wołek — 2026-09-30

I naukowo, i z przesłaniem. Badania nad republikanizmem I Rzeczypospolitej a metodologia szkoły z Cambridge

Artur Wołek — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Artykuł analizuje, czy – a jeśli tak, to w jaki sposób – polscy badacze republikanizmu I Rzeczypospolitej używali narzędzi metodologicznych szkoły z Cambridge (SC), z jakimi problemami borykali się w tym względzie i jakie były rezultaty inspiracji pracami Q. Skinnera i J.G.A. Pococka.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Zasadniczy analizowany problem to wątpliwość co do możliwości zastosowania do badania myśli politycznej I Rzeczypospolitej metod SC, które powstały w celu opisu radykalnie odmiennego kontekstu społecznego, na fundamencie innej tradycji filozoficznej i historiograficznej.

PROCES WYWODU: W pierwszej części artykuł analizuje konsekwencje odmiennego kontekstu społecznego i komunikacyjnego I Rzeczypospolitej i wczesnonowożytnej Anglii dla stosowalności metody SC do analizy polskiego republikanizmu. Część druga zajmuje się kwestią, jak inspiracja SC wpłynęła na metapoziom badań polskich historyków myśli politycznej, postrzeganie roli historyka i jego wytworów w społeczeństwie oraz możliwość tworzenia szerokich narracji dotyczących historii polskiej myśli politycznej.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Mimo deklarowanej inspiracji dziełami Skinnera czy Pococka fundamentalna różnica społecznego kontekstu analizowanego dyskursu I Rzeczypospolitej w stosunku do wczesnonowożytnej Anglii zbliża polskich badaczy bardziej do podejścia Begriffsgeschichte, choć i w tym przypadku można mówić tylko o inspiracji, a nie ścisłym wzorowaniu się. Jednak na metapoziomie, dzięki twórczemu wykorzystaniu metody zaproponowanej przez SC polscy, badacze byli w stanie przedstawić wiarygodną narrację o polskim republikanizmie wczesnonowożytnym. Pokazali, jak wyrasta on z antycznych korzeni na fali polskiego renesansu, jak wpisuje się w euroatlantycką tradycję republikanizmu, o której pisał Pocock. Tym samym zakwestionowali fundacyjny dla polskiej historiografii spór między apologetami polskiej specyfiki ustrojowej, którzy od upadku Rzeczypospolitej uważali za swój obowiązek jej obronę przed badaczami opierającymi się na zachodniej myśli politycznej i wskazującymi na zgubny niedorozwój polskich instytucji państwowych.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Pokazanie, że polski republikanizm był zarówno endogeniczny, swoisty, jak i europejski, zostało wykorzystane przez twórców polskiej polityki historycznej, którzy próbują obronić ją przed dominacją wątków romantycznych, nacjonalistycznych i antyzachodnich.

Historycy i poeci: casus „szkoły z Cambridge”

Iwona Barwicka-Tylek — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Artykuł oferuje krytyczną analizę metodologii historii idei zaproponowanej przez tzw. szkołę z Cambridge, wykorzystując arystotelesowskie rozróżnienie między historią a poezją. Dąży do uchwycenia napięcia między deklarowanym deskryptywizmem i antyanachronizmem tej formacji a normatywnymi uogólnieniami jej badań, które mają udział w popularyzacji idei republikańskich w dzisiejszym dyskursie politycznym.

PROBLEM i METODY BADAWCZE: Głównym problemem badawczym jest pytanie, czy metodologia szkoły z Cambridge pozwala skutecznie oddzielić rekonstrukcję historyczną od poetyzującego, normatywnego użycia przeszłości. Artykuł wykorzystuje metodę analizy i interpretacji tekstów źródłowych oraz porównanie stanowisk metodologicznych (Arystoteles i H. White w odniesieniu do różnicy między historią a poezją; Q. Skinner, J. Pocock jako reprezentanci historycy idei).

PROCES WYWODU: Wywód rozpoczęto rekonstrukcją kluczowych założeń metodologicznych szkoły z Cambridge. Następnie przedstawiono klasyczne arystotelesowskie rozróżnienie między historią a poezją oraz rozmywające tę różnicę stanowisko H. White’a. W dalszej części artykułu pokazano, w jaki sposób uhistorycznienie idei zainaugurowane esejem Skinnera Meaning and Understanding wtórnie prowadzi do (re)poetyzacji narracji historycznej. Dalej odróżniono dwa kierunki takiej (re)poetyzacji, argumentując, że tylko jeden z nich uznać można za dopuszczalne rozwinięcie oryginalnego stanowiska.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wykazuje, że choć szkoła z Cambridge konsekwentnie dążyła do uprawiania historii idei jako historii sensu stricto, nie zdołała całkowicie wyeliminować elementów narracyjnych i normatywnych. Koncentracja na intencjonalnym działaniu jednostek czyni poetyzację przeszłości nieuniknioną. Kluczowe znaczenie ma natomiast rozróżnienie między poetyzacją refleksyjną a instrumentalnym użyciem przeszłości.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Badania z zakresu historii idei mają potencjał, by stać się źródłem refleksji praktycznej (etycznej i politycznej), odpowiadającej potrzebom współczesności. Równocześnie dostępne są dwie odmienne strategie poetyckiego (normatywnego) wykorzystania narracji historycznej. W związku z tym badacze historii idei powinni rozpoznawać różnice między tymi strategiami oraz świadomie wybierać kierunek arystotelesowski, który, jak się wydaje, jest również wyborem Skinnera.

Jak daleko jest z Cambridge do Krakowa? Szkoła z Cambridge wobec dziedzictwa Rzeczypospolitej i Europy Środkowej

Arkady Rzegocki — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest zbadanie recepcji szkoły z Cambridge w Polsce oraz w szerszym kontekście Europy Środkowo-Wschodniej i odpowiedź na pytanie o rzeczywisty dystans intelektualny między Cambridge a Krakowem.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Wychodząc przede wszystkim od dorobku Q. Skinnera i J.G.A. Pococka, autor analizuje fundamentalne znaczenie metodologicznego przełomu kontekstualnego – odczytywania tekstów politycznych jako interwencji w konkretne spory polityczne i instytucjonalne – oraz ponownego odkrycia tradycji republikańskiej. Artykuł ma charakter zarówno analityczny, jak i programowy.

PROCES WYWODU: Autor analizuje możliwe przyczyny marginalnej obecności doświadczenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz środkowoeuropejskich tradycji republikańskich w pracach przedstawicieli szkoły z Cambridge – od strukturalnych ograniczeń zachodniego kanonu po bariery językowe i geopolityczne.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Autor argumentuje, że współczesny Kraków – dzięki intensywnej recepcji metod szkoły z Cambridge, współpracy instytucjonalnej z Uniwersytetem w Cambridge oraz obecności polskich badaczy w międzynarodowym obiegu naukowym – znajduje się dziś bliżej Cambridge niż kiedykolwiek wcześniej. Jednocześnie utrzymuje się wyraźna asymetria: doświadczenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów pozostaje w pracach przedstawicieli szkoły z Cambridge marginalne.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Autor proponuje kierunki badawcze, które mogłyby włączyć dziedzictwo Rzeczypospolitej do szerszej narracji o europejskim republikanizmie, postulując przejście od recepcji metodologii Cambridge do współtworzenia symetrycznej, wspólnej agendy badawczej.

Hugona Kołłątaja ujęcia obywatelstwa i ekonomii w świetle XVIII-wiecznych dychotomii J.G.A. Pococka

Rafał Lis — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza koncepcji politycznych Hugona Kołłątaja przez pryzmat kategorii J.G.A. Pococka dotyczących XIII-wiecznej brytyjskiej debaty politycznej nad cnotą i handlem.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Czy dychotomie pocockowskie, dotyczące innego kontekstu retoryki i uwarunkowań społecznych, pomagają lepiej sklasyfikować kołłątajowskie koncepcje etyki politycznej i ekonomicznej? Czy rozważania Kołłątaja o statusie moralnym obywatela ujawniają podobne zaniepokojenie skutkami rozwoju handlu, z jego nadziejami i ryzykami zysku?

PROCES WYWODU: Wychodząc od krytycznego podsumowania antynomii Pococka dotyczących „cnoty i handlu”, artykuł przechodzi do szczegółowej analizy myśli Kołłątaja. Wraz z odniesieniami do zasad moralnych i konstytucjonalizmu Kołłątaja proponowana analiza odtwarza jego ideał obywatela w nadchodzącej epoce handlowej.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Z bliską Locke’owi teorią własności opartej na pracy i republikanizmem, myśl Kołłątaja przedstawia bardzo holistyczne podejście do moralności, nie antycypując dualizmu cnoty i handlu. Jednak dzięki dychotomizującej, inspirowanej Pocockiem analizie można lepiej zrozumieć niedopowiedzenia kołłątajowskiej dyskusji o patriotyzmie nowych klas ekonomicznych.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Ukazując niezgodność dychotomii pocockowskich z argumentacją moralną Kołłątaja, artykuł może nas pozostawiać z dwoma różnymi przypuszczeniami. Po pierwsze, w związku z mniej rozwiniętymi stosunkami przedkapitalistycznymi polska debata nie musiała przewidywać bardziej dramatycznych konotacji handlu dla republikanizmu. Po drugie, wbrew „dialektyce” Pococka, będącej skądinąd pod silnym wpływem brytyjskich równowag i kompromisów, nie należało wykluczać tak łatwo mniej dychotomicznych prób pogodzenia republikanizmu z wartościami handlu.

The search for a definition of human nature and its consequences for political philosophy

Piotr Świercz — 2026-09-30

RESEARCH OBJECTIVE: The aim of this article is to analyze the notion of human nature and its consequences for political philosophy.

THE RESEARCH PROBLEM AND METHODS: My goal is to present a synthetic outline of the most important aspects of the issue of human nature and its politicalphilosophical implications, as space constraints do not allow for an exhaustive analysis.

THE PROCESS OF ARGUMENTATION: The analysis is divided into four main parts: 1. The essentialist perspective vs. the nomological perspective; 2. The significance of the problem of human nature; 3. nature vs. nurture; 4. human nature and political philosophy. My conclusions, which constitute the culmination of the reflections presented in the previous sections, are contained in part 5.

RESEARCH RESULTS: The research demonstrates the insufficiency of purely philosophical analyses. An interdisciplinary approach – drawing, among other fields, on biology – is necessary.

CONCLUSIONS, INNOVATIONS, AND RECOMMENDATIONS: In discussing human nature, the author proposes rejecting hard essentialism (associated with classical philosophy), which leads to arbitrary solutions. Instead, the author suggests adopting a nomological approach, characteristic of biological methodology.

Machiavelli i pokój republikański w renesansowych Włoszech

Bogumił Strączek — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Analiza teorii demokratycznego pokoju (TDP) przez pryzmat pism Niccolò Machiavellego oraz historycznych realiów renesansowych republik włoskich.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Wyjaśnienie, dlaczego mimo wspólnego języka wartości i podobieństw instytucjonalnych między republikami włoskimi dochodziło do silnej rywalizacji i konfliktów zbrojnych. Zastosowano metodę analizy historyczno-literackiej pism Machiavellego, konfrontując jego myśl z postulatami renesansowego humanizmu obywatelskiego oraz współczesnymi badaniami ilościowymi.

PROCES WYWODU: Na proces wywodu składają się: 1) przegląd literatury dotyczącej pokoju republikańskiego w renesansowej Italii; 2) analiza tekstów Machiavellego pod kątem unikalnej jakości relacji między włoskimi republikami miejskimi; 3) opis mechanizmów wyjaśniających, dlaczego trwały pokój republikański nie zaistniał we Włoszech; 4) ocena filozofii politycznej Machiavellego jako aktualnego narzędzia do identyfikacji czynników zagrażających współczesnemu pokojowi demokratycznemu.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Głównymi motywami konfliktów między republikami były: wewnętrzna dynamika społeczno-instytucjonalna, konieczność przekierowania wewnętrznych konfliktów na politykę zagraniczną, imperialistyczne ambicje republik oraz ich dążenie do potęgi i bogactwa, co czyniło wolne miasta najbardziej niebezpiecznymi rywalami w systemie międzynarodowym.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Wspólnota instytucjonalna nie wystarcza do eliminacji wojen; pokój współczesnych demokracji wynika z dodatkowych czynników nowoczesności, których Machiavelli nie mógł przewidzieć. Filozofia Machiavellego pozwala na krytyczne spojrzenie na współczesną politykę międzynarodową i identyfikację mechanizmów mogących podważać stabilność demokratycznego pokoju.

Jezuici krakowscy i ich aktywność w dobie legacji kardynała Enrica Caetaniego do Polski w latach 1596–1597 w świetle diariusza Gian Paolo Mucantego

Janusz Smołucha — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest określenie roli środowiska jezuitów krakowskich podczas legacji kardynała Enrica Caetaniego do Rzeczypospolitej w latach 1596–1597 oraz charakteru ich relacji z legatem, jego otoczeniem i katolickimi elitami Krakowa.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Podstawę źródłową stanowi diariusz Giovanniego Paola Mucantego, zestawiony z relacją Jana Wielewickiego oraz źródłami dotyczącymi krakowskich placówek jezuitów. Zastosowano analizę źródłową i porównawczą, uwzględniając zainteresowanie Mucantego liturgią i ceremoniałem.

PROCES WYWODU: Analizie poddano miejscowych jezuitów, zakonników związanych z dworem Zygmunta III Wazy oraz członków orszaku Caetaniego. Omówiono ich działalność duszpasterską i kaznodziejską, udział w ceremoniale legacji, kontakty z kardynałem Jerzym Radziwiłłem oraz zaangażowanie Caetaniego w rozwój zaplecza Towarzystwa Jezusowego.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Jezuici należeli do najważniejszych środowisk religijnych wspierających działalność legata w Krakowie. Ich świątynie i domy zakonne były miejscem celebracji, kaznodziejstwa i spotkań elit kościelnych i politycznych. Szczególne znaczenie miały działalność Benedetta Giustinianiego i współpraca z kardynałem Radziwiłłem.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Legacja Caetaniego zwiększyła publiczną widoczność i znaczenie jezuitów w Krakowie. Nowością artykułu jest łączne ukazanie miejscowych, dworskich i związanych z legacją środowisk Towarzystwa oraz ich relacji z papieskim legatem.

Demokracja liberalna – kryzys i perspektywy

Andrzej Antoszewski — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Analiza przyczyn kryzysu demokracji liberalnej oraz jej perspektyw.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Artykuł odpowiada na następujące pytania badawcze: jakie są przyczyny kryzysu demokracji liberalnej oraz jakie są jej perspektywy? Rozważania naukowe opierają się na analizie literatury naukowej.

PROCES WYWODU: Artykuł rozpoczyna analiza kryzysu demokracji liberalnej, w tym jego przyczyn, następnie rozważania naukowe dotyczą szans przetrwania demokracji liberalnej oraz możliwości zastąpienia jej przez inny system polityczny.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Mamy do czynienia z wieloaspektowym kryzysem demokracji liberalnej, posiada ona jednak cały szereg cech, aby przetrwać. Ewentualnie może ona być zastąpiona przez: demokrację wyborczą, autokrację wyborczą, delegatywny populizm czy też demokrację nieliberalną.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: System demokracji liberalnej wymaga modyfikacji instytucji i procedur, jest to znacznie lepsze rozwiązanie niż zmiana systemu politycznego na jakiś rodzaj autokracji.

O znaczeniu pojęcia constitutio (uwagi natury historycznoprawnej)

Kamil Sorka — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest prześledzenie ewolucji znaczenia łacińskiego terminu constitutio, co ma przyczynić się do pełniejszego zrozumienia jego współczesnej definicji.

PROBLEM i METODY BADAWCZE: Problem badawczy stanowiła zmiana znaczenia constitutio w czasie. Analiza opiera się na metodzie historycznoprawnej, wykorzystując hasło słownikowe constitutio w Thesaurus linguae Latinae. Badano użycie słowa w tekstach retorycznych, prawniczych, chrześcijańskich i filozoficznych.

PROCES WYWODU: Wywód koncentruje się na pięciu znaczeniach, poczynając od pierwotnego znaczenia retorycznego jako „kwalifikacja sporu sądowego” (definitio, probatio). Następnie analizowano znaczenie dla prawników rzymskich – akt prawny cesarza (ius, decretum) o mocy ustawy (lex). Równolegle w piśmiennictwie chrześcijańskim rozwinęło się znaczenie teologiczne jako „stworzenie świata” (constitutio mundi). Badano też znaczenia: „natura” (habitus) i „organizacja” (ordinatio).

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wykazano, że prawnicy i teologowie zaczerpnęli to słowo z retoryki i zaczęli je używać w masowej skali. Starożytne rozumienie prawne (akt cesarza) nie implikowało unikalnego charakteru danego aktu prawnego, co jest cechą współczesnego traktowania konstytucji jako ustawy zasadniczej. Najbardziej zasadnicze okazały się znaczenia prawnicze i teologiczne, stojące za pojęciem constitutio.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Współczesna konstytucja jest syntezą starożytnych znaczeń constitutio. Łączy w sobie bycie aktem prawnym (ius), momentem twórczym (creatio) dla wspólnoty, określeniem jej ustroju/porządku (ordinatio) oraz nadaniem stałych cech (natura). Ujmuje elementy prawnicze, teologiczne, filozoficzne i polityczne, odchodząc od pierwotnej tradycji retorycznej.

Sine ira et studio – krytyczne myślenie jako lekarstwo na stronnicze intuicje moralne etyków

Jarosław Kucharski — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest zbadanie, czy narzędzia krytycznego myślenia mogą pomóc etykom identyfikować, analizować i ograniczać wpływ heurystyk oraz zniekształceń poznawczych na argumentację etyczną. Główne założenie brzmi: uznanie własnej podatności na błędy poznawcze stanowi warunek bardziej bezstronnego i rzetelnego namysłu moralnego.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Artykuł podejmuje problem wpływu intuicji moralnych, emocji oraz błędów poznawczych na rozstrzygnięcia formułowane przez zawodowych etyków. Zastosowano metody analizy filozoficznej i krytycznej literatury przedmiotu oraz analizy eksperymentów myślowych, odwołującej się do badań z zakresu psychologii poznawczej i filozofii moralności.

PROCES WYWODU: W tekście przedstawione są modele „etyka adwokata”, który racjonalizuje wcześniej przyjęte przekonania, oraz „etyka Herkulesa”, dążącego do możliwie bezstronnego rozważenia konkurencyjnych argumentów. Następnie analizowane są wybrane eksperymenty myślowe, m.in. „maszyna przeżyć” Nozicka oraz „skrzypek” Thomson. Zauważa się, że mogą one aktywizować takie zniekształcenia jak status quo bias, efekt ramowania czy racjonalizacja post hoc.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza pokazuje, że filozofowie moralności również podlegają błędom poznawczym. Badania przywoływane w artykule wskazują, że specjalistyczna wiedza filozoficzna nie eliminuje wpływu efektu ramowania ani zniekształceń poznawczych. Intuicje moralne mogą stanowić źródło stronniczości i prowadzić do uzasadniania wcześniej przyjętych przekonań.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Postulowane jest rozwijanie postawy „etyka Herkulesa”, opartej na pokorze epistemicznej, dystansie wobec własnych intuicji oraz stosowaniu narzędzi krytycznego myślenia, takich jak steelmanning. Innowacją jest połączenie badań nad błędami poznawczymi z metodologią etyki. W edukacji i badaniach etycznych rekomenduje się systematyczne rozpoznawanie i ograniczanie wpływu intuicji, emocji oraz uwarunkowań kulturowych na argumentację moralną.

Odpowiedzialność ekologiczna mediów w świetle encykliki papieża Franciszka Laudato si’

Sławomir Soczyński — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Głównym celem artykułu jest analiza diagnozy współczesnego kryzysu ekologicznego przedstawionej przez papieża Franciszka w encyklice Laudato si’ w kontekście odpowiedzialności ekologicznej mediów.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problemem badawczym artykułu jest diagnoza współczesnych zagrożeń przedstawionych przez Franciszka w encyklice Laudato si’ oraz identyfikacja działań proponowanych przez papieża, które służyłyby przezwyciężeniu kryzysu ekologicznego i społecznego. Szczególną uwagę poświęcono roli mediów tradycyjnych i cyfrowych w kształtowaniu świadomości ekologicznej oraz budowaniu odpowiedzialności za środowisko naturalne. W pracy skorzystano z analizy materiałów źródłowych, kwerendy literatury przedmiotu oraz dokumentów Kościoła katolickiego dotyczących kwestii społecznych i ekologicznych. Podstawowym źródłem badawczym była encyklika Laudato si’.

PROCES WYWODU: Na wstępie ukazano genezę współczesnej debaty ekologicznej oraz osadzono encyklikę Laudato si’ w tradycji katolickiej nauki społecznej. Następnie analizie poddano diagnozę kryzysu ekologicznego przedstawioną przez papieża Franciszka, ze szczególnym uwzględnieniem roli mediów w utrwalaniu postaw konsumpcyjnych oraz ich potencjału w kształtowaniu świadomości ekologicznej. Całość wieńczy omówienie koncepcji ekologii integralnej oraz wskazanie kierunków zmian kulturowych, które prowadzą do budowania odpowiedzialności za środowisko i dobro wspólne („kultura miłości”).

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: W encyklice Laudato si’ papież Franciszek uznaje media za ważny podmiot współodpowiedzialny za kształtowanie społecznej świadomości ekologicznej oraz za postrzeganie problemów przez współczesnego człowieka. Media mogą skutecznie wspierać realizację idei ekologii integralnej poprzez edukację, promowanie postaw proekologicznych oraz mobilizowanie odbiorców do działań na rzecz ochrony środowiska i dobra wspólnego.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Papież Franciszek postrzega media jako istotny podmiot współodpowiedzialny za kształtowanie świadomości ekologicznej współczesnych społeczeństw. Mogą one być zarówno czynnikiem pogłębiającym kryzys ekologiczny (poprzez promowanie konsumpcjonizmu i powierzchowności przekazu), jak i narzędziem wspierającym rozwój postaw proekologicznych. Powiązanie odpowiedzialności medialnej z koncepcją ekologii integralnej obejmuje wymiar środowiskowy, społeczny i etyczny.

Edukacja medialna kluczem do rozwoju świadomości ekologicznej

Klaudia Cymanow-Sosin — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem niniejszego artykułu jest analiza encykliki papieża Franciszka Laudato si’ w kontekście roli mediów w kształtowaniu świadomości ekologicznej. Badanie ma na celu weryfikację hipotezy dotyczącej zadań mediów w ekosystemie społecznym oraz znaczenia edukacji dla zachowania równowagi ekologicznej.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: W badaniu zastosowano metodę desk research, obserwację systemów organizacji mediów europejskich i południowoamerykańskich oraz analizę wydźwięku. Ponadto w procesie weryfikacji hipotez zastosowano elementy biograficznej metody badania przekazów medialnych.

PROCES WYWODU: Po wprowadzeniu i określeniu teleologii prowadzonych badań przedstawione zostały hipotezy naukowe i metodologia badawcza. Wraz z opisem celu edukacji medialnej jako promocji prawidłowych postaw wobec świata, w tym przyrody, została wyodrębniona hipoteza główna oraz cztery pomocnicze. Określona została rola mediów i edukacji medialnej w promowaniu wartości ekologicznych na przykładzie encykliki Laudato si’, a ekologia integralna została określona jako jeden z priorytetów działań edukacyjnych.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza dokumentu Laudato si’ oraz szerokiego kontekstu powstania tego dzieła potwierdziła tezę dowiedzioną we wcześniejszych badaniach, dotyczącą rosnącej roli przekazów medialnych w kontekście odpowiedzialności za ekosystem na wszystkich kontynentach i stała się podstawą wniosku o konieczności dbania o jego homeostazę.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Rozwój powszechnej edukacji medialnej ukierunkowanej na tworzenie kompetencji łączących umiejętności techniczne z wartościami ekologicznymi i paradygmatem personalistycznym pozwoli mediom odgrywać rolę przestrzeni dialogu. Rekomendowane jest wsparcie międzynarodowych projektów badawczych oraz inicjatyw medialnych, które integrują duchowe i społeczne wartości z ideą zrównoważonego rozwoju, promując sprawiedliwość międzygeneracyjną i odpowiedzialność za ekosystem.

Nowy Europejski Bauhaus – tylko idea czy już polityka publiczna?

Hubert Guz — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Ocena procesu wdrażania unijnej inicjatywy Nowy Europejski Bauhaus (NEB) w celu rozstrzygnięcia, czy stanowi ona jedynie teoretyczną ideę, czy konstytuującą się politykę publiczną oraz analiza stopnia operacjonalizacji NEB w polskiej polityce spójności.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy dotyczy przejścia NEB z fazy koncepcyjnej do etapu realnych instrumentów wdrożeniowych. Zastosowano metodę przeglądu teorii polityk publicznych oraz jakościową analizę dokumentów strategicznych UE i programów regionalnych (województwa śląskie i małopolskie) oraz wyników konkursów NEB.

PROCES WYWODU: Osadzenie NEB w kontekście wyzwań, z którymi mierzy się Europa, oraz odniesienie go do teoretycznych aspektów zarządzania wielopoziomowego, następnie zaś analiza ewolucji NEB od etapu idei do pogłębiającej się operacjonalizacji.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wykazano, że NEB przekształca się z idei w realną politykę publiczną m.in. dzięki instrumentom finansowym (np. NEB Facility). Analiza regionalna obrazuje szeroki zakres działań województwa śląskiego, które promuje NEB poprzez konferencje, szkolenia i poradnik. Kryteria oceny projektów odnoszące się do NEB pełnią istotną funkcję edukacyjną w programach regionalnych.

WNIOSKI I REKOMENDACJE: NEB może mieć istotne znaczenie dla budowania odporności społecznej i poprawy ładu przestrzennego w Polsce. Rekomenduje się: opracowanie prostych materiałów promujących NEB (poradniki i listy sprawdzające), organizację regionalnych konkursów NEB, realizację projektów typu „pipeline” oraz silniejsze wsparcie eksperckie dla beneficjentów, aby zapobiec biurokratycznej formalizacji idei NEB.

Rola centrów usług społecznych w zwiększaniu dostępu do mediacji w gminach

Mateusz Pękala — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest określenie możliwości wykorzystania instytucjonalnego potencjału centrów usług społecznych do zwiększania dostępu mieszkańców gmin do mediacji oraz wskazanie sposobów jej włączania do lokalnego systemu usług społecznych. W procesie ewolucji polskiego systemu pomocy społecznej CUS mogą odegrać dużą rolę jako podmioty koordynujące wsparcie stron konfliktów oraz promujące kulturę dialogu na poziomie gminy.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Główny problem badawczy wyrażono w pytaniu: „W jaki sposób centra usług społecznych mogą wykorzystywać wyniki lokalnych diagnoz do planowania i organizowania mediacji jako usługi społecznej?”. Podstawę opracowania stanowi analiza literatury naukowej i obowiązujących regulacji prawnych oraz badania własne przeprowadzone metodą desk research. Materiał badawczy obejmował pięć diagnoz potrzeb i potencjału społeczności lokalnych, opracowanych w 2025 r. dla gmin województwa małopolskiego. Dokumenty te poddano jakościowej analizie porównawczej.

PROCES WYWODU: Po przedstawieniu założeń modelowych CUS ukazano rolę diagnozy społecznej jako fundamentu ich działania, po czym zaprezentowano wnioski z analizy dokumentów diagnostycznych wybranych samorządów, uzasadniając potrzebę wdrożenia mediacji jako jednej z usług społecznych. W ostatniej części zaproponowano modelowe etapy i ramy programu pilotażowego wdrażania mediacji w praktykę CUS.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wyniki analizy wskazują na powtarzalność problemów relacyjnych i komunikacyjnych w społeczeństwie oraz zapotrzebowanie obywateli na usługi wspierające konstruktywne rozwiązywanie konfliktów. Mediacja może być rozpatrywana nie tylko jako forma interwencji w sytuacjach konfliktowych, lecz także jako element profilaktyki społecznej, wsparcia rodziny i budowania wspólnotowości.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Wyniki ukazują konieczność włączania mediacji do katalogu lokalnych usług społecznych jako usługi komplementarnej, dostosowanej do potrzeb danej gminy. Centra mogą koordynować współpracę mediatorów z innymi specjalistami, organizować dostęp do mediacji oraz prowadzić działania edukacyjne.

Sztuczna inteligencja w radiofonii – perspektywy i zagrożenia na przykładzie wybranych stacji radiowych

Barbara Leja — 2026-09-30

CEL BADAWCZY: Celem artykułu jest analiza zastosowań sztucznej inteligencji (AI) w radiofonii oraz identyfikacja szans i zagrożeń związanych z jej wykorzystaniem w procesie tworzenia treści i organizacji pracy redakcji. Badanie oparto na porównaniu wybranych stacji radiowych w Polsce i Stanach Zjednoczonych.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy dotyczy sposobu, w jaki wykorzystanie sztucznej inteligencji wpływa na proces tworzenia treści radiowych, organizację pracy redakcji oraz rolę dziennikarza w wybranych rozgłośniach radiowych w Polsce i USA. Badanie oparto na analizie wybranych stacji w USA i Europie, literatury przedmiotu oraz materiałów internetowych i branżowych.

PROCES WYWODU: Artykuł skupia się na trzech głównych tematach: formach zastosowania sztucznej inteligencji w radiofonii, skutkach przyjęcia tych technologii oraz miejscu człowieka w tym procesie.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wyniki analizy pokazują, że AI w radiu wspomaga tworzenie treści, automatyzuje rutynowe zadania i zwiększa wydajność pracy redakcji. Nie zastępuje jednak dziennikarzy, których kreatywna rola i bezpośredni kontakt ze słuchaczami pozostają kluczowe.

WNIOSKI, INNOWACJE I REKOMENDACJE: AI wspiera redakcje radiowe i przyspiesza pracę, ale nie zastępuje kreatywnej roli dziennikarzy ani ich kontaktu ze słuchaczami. Wskazane jest stopniowe wdrażanie AI pod nadzorem ludzi, rozwój kompetencji kreatywnych i społecznych oraz wprowadzanie rygorystycznych ram prawnych i etycznych.

Cash Supply Changes in Poland During COVID-19 and the War in Ukraine: Implications for a Cashless Society

Paweł Węgrzyn — 2026-09-30

RESEARCH OBJECTIVE: This article investigates the impact of two major external shocks—the COVID-19 pandemic and the war in Ukraine—on the supply of cash (M0) in Poland. The study aims to assess how these crises have influenced the progress toward transitioning to a cashless society and their broader implications for monetary policy.

THE RESEARCH PROBLEM AND METHODS: The study utilises Interrupted Time Series (ITS) analysis to examine changes in the cash supply during and after these external shocks. This methodology enables a robust analysis of the immediate and long-term impacts of crises on cash supply, incorporating key economic variables such as inflation, interest rates, and exchange rates.

THE PROCESS OF ARGUMENTATION: This article contributes to the literature on monetary policy and financial stability by providing new insights into cash demand during external shocks. The use of ITS analysis offers a novel approach to understanding the dynamics of cash supply in crisis periods, particularly in the context of transitioning towards a cashless economy.

RESEARCH RESULTS: The results indicate a significant short-term increase in cash supply following both crises, driven by societal behavioural responses to economic uncertainty. Individuals opted for cash withdrawals, which were not returned to banks, suggesting cash’s ongoing use for transactional purposes. In the long term, the study found no statistically significant changes in cash supply trends, indicating that the crises’ effects were absorbed without altering the long-term trajectory.

CONCLUSIONS, INNOVATIONS, AND RECOMMENDATIONS: These findings have important implications for the debate on the transition to a cashless society. While digital payments offer convenience, the study highlights the continued societal preference for cash as a security measure during crises. Policymakers should consider maintaining a balance between promoting cashless transactions and ensuring the availability of physical cash to support financial stability.

Aspiracje narodowe Jezydów po 2014 roku. Autonomia Ezidiḫanu jako roszczenie do samostanowienia

Joanna Sikorska — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza dążeń Jezydów do samostanowienia, ze szczególnym uwzględnieniem prób instytucjonalizacji ich podmiotowości politycznej w postaci proklamowanej w 2015 roku Autonomii Ezidiḫanu.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy ujęto w formie pytania: w jaki sposób doświadczenie ludobójstwa z 2014 roku przekształciło jezydzką tożsamość etniczno-religijną w projekt tożsamości etniczno-narodowej i na ile proklamacja Ezidiḫanu stanowi realizację prawa do samostanowienia wewnętrznego? Zastosowano jakościową analizę treści, metodę instytucjonalno-prawną oraz metodę historyczną. Materiał źródłowy obejmuje dokumenty rządu Ezidiḫanu, arabskojęzyczną prasę iracką, akty prawne Iraku, Regionu Kurdystanu i ONZ oraz literaturę w językach polskim, angielskim i arabskim.

PROCES WYWODU: Najpierw zrekonstruowano ramy teoretyczne oparte na modernizmie, etnosymbolizmie Anthony’ego D. Smitha i konstruktywistycznej koncepcji „grupowości” Rogersa Brubakera oraz na rozróżnieniu samostanowienia wewnętrznego i zewnętrznego. Następnie przedstawiono stan badań, wyjaśniono, dlaczego religia pełni u Jezydów funkcję granicy grupy, i prześledzono cztery nurty tożsamości jezydzkiej od lat 30. XX wieku. Na koniec przeanalizowano ludobójstwo z 2014 roku i spór o status Sindżaru w świetle irackich i kurdyjskich aktów prawnych oraz poddano krytycznej ocenie instytucje Ezidiḫanu.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Autonomia Ezidiḫanu, proklamowana 4 września 2015 roku, nie spełnia kryteriów quasipaństwa ani państwa de facto; stanowi natomiast artykulację roszczenia do samostanowienia wewnętrznego, wyrażoną celowo w rejestrze praw ludów rdzennych. Ludobójstwo z 2014 roku pełniło funkcję katalizatora „grupowości”, a nie źródła tożsamości narodowej, której początków należy szukać w inkorporacji Jezydów w struktury nowoczesnego państwa irackiego w latach 30. XX wieku.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Działalność rządu Ezidiḫanu świadczy o aspiracjach narodowotwórczych Jezydów z Gór Sindżaru, jednak jej legitymacja wśród ludności rezydującej pozostaje empirycznie nierozstrzygnięta. Wybór języka praw ludów rdzennych zamiast retoryki secesyjnej czyni roszczenie jezydzkie akceptowalnym dla Bagdadu. Rekomenduje się badania terenowe nad rzeczywistym poparciem dla projektu oraz analizy porównawcze z autonomiami innych ludów rdzennych regionu.

Perceived Stress Levels among State Fire Service Officers

Dariusz Grzonka — 2026-09-30

RESEARCH OBJECTIVE: To assess perceived stress levels among State Fire Service (SFS) officers and identify relationships with demographic and occupational characteristics.

THE RESEARCH AND PROBLEM METHODS: Polish literature lacks research on stress differentiation within firefighter groups. Conducted from November 2025 to May 2026 at the Municipal Command of the State Fire Service in Krakow (KM PSP Kraków), the study involved 112 officers of the Voivodeship SFS in Krakow, recruited purposively. Officers on long-term sick leave, after a recent critical incident, or undergoing disciplinary proceedings were excluded. The Perceived Stress Scale PSS-10 (Polish adaptation by Z. Juczyński, 2001) was administered anonymously in paper-and-pencil format; participation was voluntary. Analyses in IBM SPSS 26 used t-tests, ANOVA, Pearson correlation, and chi-square tests.

THE PROCESS OF ARGUMENTATION: Hypotheses concerned the impact of gender, age, tenure, education, rank, and work schedule on stress, as well as the healthy worker effect and dominance of helplessness over self-efficacy.

RESEARCH RESULTS: SFS officers showed primarily low and moderate stress (95.5%; M = 15.71; SD = 6.55), consistent with the healthy worker effect; PSS-10 reliability was high (α = .858). Only education significantly differentiated stress: officers with master‘s degrees reported less stress (M = 14.37; SD = 6.65) than those with bachelor‘s degrees (M = 16.97; SD = 6.26; t(110) = 2.127; p = .036; d = 0.402); other characteristics showed no significant effects. Age correlated weakly with stress (r = .270; p = .016). Helplessness dominated over self-efficacy.

CONCLUSIONS, INNOVATIONS, AND RECOMMENDATIONS: Education appears to be a significant predictor of stress in the SFS, possibly reflecting greater decision-making autonomy, while the lack of influence from other variables indicates broadly universal occupational burdens. Psychoeducational programs for officers with bachelor‘s degrees and self-efficacy strengthening programs are recommended; with replication in larger samples, PSS-10 could support annual preventive examinations as an early warning.

Wiedza i władza w dobie sztucznej inteligencji. Perspektywa pedagogiczna

Sylwia Jaskuła-Korporowicz — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest krytyczna analiza relacji wiedzy i władzy w dobie sztucznej inteligencji z perspektywy pedagogicznej, ze szczególnym uwzględnieniem problemów wartości, autonomii i podmiotowości uczestników procesu edukacyjnego.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Artykuł podejmuje pytania: 1) W jaki sposób algorytmiczne infrastruktury przekształcają to, co uchodzi za wiedzę pedagogiczną?; 2) Jak współczesne technologie redystrybuują władzę w polu edukacji?; 3) Jakie konsekwencje aksjologiczne niosą dla autonomii podmiotów procesu edukacyjnego? W artykule zastosowano analizę filozoficzno-pedagogiczną oraz krytyczną analizę literatury, odwołując się do tradycji Michela Foucaulta, Paula Freirego i Gerta Biesty, a także do współczesnych badań nad sztuczną inteligencją w edukacji.

PROCES WYWODU: Wywód rozpoczyna się od genealogicznego ujęcia relacji wiedza-władza, następnie analizuje algorytmiczną infrastrukturę edukacji (datafikację, predykcję, indywidualizację), by w dalszej części zestawić ją z krytycznymi koncepcjami edukacji jako praktyki dialogicznej i normatywnej.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wykazano, że sztuczna inteligencja w edukacji nie jest neutralnym narzędziem, lecz wzmacnia mechanizmy obserwacji, klasyfikacji i normalizacji, przesuwając sens edukacji ku temu, co mierzalne i dające się zoptymalizować. Proces ten grozi redukcją opisu podmiotowości „aktorów” działań edukacyjnych do rejestracji profilu danych oraz utrwaleniem statystycznego obrazu trajektorii rozwoju człowieka.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Artykuł postuluje potraktowanie zastosowań sztucznej inteligencji w procesach edukacyjnych w perspektywie normatywnej, wymagającej jawności celów, odpowiedzialności za klasyfikacje dokonywane przez algorytmy oraz ochrony przestrzeni dialogu, nieprzewidywalności i upodmiotowienia działań edukacyjnych, stanowiących wymiar ludzkiej rzeczywistości obecny na każdym etapie życia.

Czechosłowakizm – idea państwotwórcza Pierwszej Republiki w świetle wydawnictw pomnikowych

Grzegorz Nieć — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest przedstawienie kilku wybranych doniosłych przedsięwzięć wydawniczych promujących ideę czechosłowakizmu.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Głównym problemem badawczym jest charakterystyka i ukazanie doniosłości najbardziej spektakularnych publikacji promujących ideę czechosłowakistyczną, która stanowiła ideową podstawę utworzonej w 1918 roku Republiki Czechosłowackiej. Jako podstawową metodę badawczą obrano analizę zawartości i formy wybranych publikacji.

PROCES WYWODU: Przedstawione zostały podstawowe składniki idei czechosłowakistycznej i główne problemy jej wcielania oraz konteksty społeczne i polityczne. Następnie omówiono kolejne publikacje – ich zawartość, autorów, kształt edytorski.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Wybrane do analizy publikacje są różne pod względem zawartości i sposobu prezentacji materiału, łączy je jednak – oprócz czechosłowakistycznego, państwotwórczego przesłania – także i to, że powstawały przy wydatnym wsparciu instytucji państwowych, że wśród autorów tekstów znaleźli się wybitni przedstawiciele świata polityki, nauki i kultury, zaś ich forma graficzna stała zawsze na najwyższym poziomie. Niewątpliwie przyczyniły się do popularyzacji idei wspólnego państwa i narodu Czechów i Słowaków, zachowały po dziś dzień wartość historyczną (jako źródła do dziejów państwa i myśli politycznej), literacką i artystyczną; wciąż pozostają w obiegu antykwarycznym i kolekcjonerskim.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Media drukowane odegrały kluczową rolę w budowaniu powstałych w 1918 roku państw, a omówione opracowania miały zadanie informacyjne i formacyjne zarazem. Były to poważne przedsięwzięcia wydawnicze, angażujące instytucje państwowe i społeczne oraz elity. Są one świadectwem wielkiej pracy i zaangażowania, które wprawdzie nie zakończyło się sukcesem, ale z pewnością przyczyniło się do ugruntowania tożsamości dwóch sąsiednich i wciąż ze sobą współpracujących narodów – Czechów i Słowaków.

The Relationship Between Work-Family Boundary Management Styles, Work-Family Conflict, and Well-Being among Working Parents in Poland

Agnieszka Szczudlińska-Kanoś — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem artykułu jest analiza stylów zarządzania granicą między pracą a rodziną, takich jak segmentacja, integracja i elastyczność, oraz identyfikacja ich wpływu na poziom konfliktu ról praca-rodzina i dobrostan pracowników. Badanie ma na celu określenie, w jaki sposób strategie zarządzania granicami mogą wspierać satysfakcję z pracy i życia.

PROBLEM BADAWCZY I METODY: Pytanie badawcze dotyczy sposobów zarządzania przenikaniem się ról zawodowych i prywatnych w elastycznych i zdigitalizowanych środowiskach pracy. Artykuł opiera się na narracyjnym przeglądzie literatury oraz danych z ogólnokrajowego badania ankietowego przeprowadzonego wśród 1 578 pracowników, analizując zależności między stylami zarządzania granicami, konfliktem praca–rodzina a dobrostanem.

PROCES WYWODU: Rozważania rozpoczynają się od omówienia koncepcji granic między pracą a rodziną oraz trzech stylów ich kształtowania. Następnie przedstawiono wyniki badań empirycznych dotyczących zależności między preferowanymi strategiami a poziomem konfliktu i dobrostanu, co pozwoliło zidentyfikować czynniki przyczyniające się do ograniczania napięć między rolami.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Uzyskane wyniki wskazują, że zarządzanie granicami w istotny sposób wpływa na dobrostan pracowników. Osoby preferujące strategie elastyczne wykazują niższy poziom konfliktu praca-rodzina oraz wyższy poziom satysfakcji z życia i pracy. Silna integracja ról może natomiast przyczyniać się do zwiększonego obciążenia i napięcia między pracą a życiem prywatnym. Wyniki potwierdzają, że skuteczne zarządzanie granicami jest istotnym czynnikiem ograniczającym konflikty zarówno w środowisku pracy, jak i w domu.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Wyniki analizy podkreślają potrzebę wspierania pracowników w budowaniu zdrowych granic między pracą a rodziną. Rekomendacje obejmują m.in.: wdrażanie elastycznych polityk pracy, szkolenia z zakresu samoregulacji i zarządzania rolami oraz tworzenie kultury organizacyjnej wspierającej równowagę między życiem zawodowym a prywatnym. Artykuł wnosi wkład do badań nad zarządzaniem zasobami ludzkimi oraz politykami publicznymi, oferując praktyczne wskazówki dla organizacji i władz publicznych dążących do poprawy dobrostanu pracowników i ograniczenia konfliktu ról.

Konsekwencje ryzyka ZZL w podmiotach medycznych: perspektywa szpitali publicznych

Joanna Jończyk — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem publikacji jest identyfikacja skutków występowania ryzyk zarządzania zasobami ludzkimi (ZZL) w szpitalach publicznych w Polsce. Punktem wyjścia jest założenie wynikające z krytycznej analizy literatury, że sposób realizacji funkcji personalnej w publicznych podmiotach leczniczych skutkuje pojawieniem się licznych przejawów ryzyka ZZL, których konsekwencje wpływają zarówno na efektywność procesów personalnych, jak i na funkcjonowanie całej organizacji.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Sformułowano następujący problem badawczy: „Jakie skutki wystąpienia ryzyka ZZL są charakterystyczne dla szpitali publicznych?”. Badanie obejmuje krytyczny przegląd literatury oraz badania empiryczne przeprowadzone w czterech publicznych szpitalach powiatowych wśród 155 przedstawicieli kadry kierowniczej. Publikację zrealizowano w ramach projektów finansowanych przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie (nr 050/ZZL/2025/POT) oraz Wojskową Akademię Techniczną (grant UGB 531-000140-W700-22/2026).

PROCES WYWODU: Część teoretyczna definiuje istotę ryzyk ZZL oraz ich potencjalne konsekwencje, wskazując na ograniczony stan wiedzy i niewielką liczbę badań dotyczących tego zagadnienia w sektorze ochrony zdrowia. Część empiryczna prezentuje wyniki badań dotyczących skutków ryzyk ZZL w publicznych szpitalach powiatowych.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Badanie wykazało, że skutki ryzyk ZZL mają charakter wielowymiarowy i obejmują jedenaście wzajemnie powiązanych obszarów funkcji personalnej – od planowania zatrudnienia i rekrutacji po ocenianie, motywowanie i utrzymanie kluczowych kompetencji. Największe znaczenie przypisano ryzyku motywacyjno-retencyjnemu, którego konsekwencjami są spadek zaangażowania i wzrost rotacji personelu, negatywnie wpływające na jakość opieki oraz koszty funkcjonowania szpitali. Istotne okazało się również ryzyko związane z planowaniem zatrudnienia, powiązane z bezpieczeństwem pacjentów, ciągłością świadczeń zdrowotnych oraz sytuacją finansową placówek.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Wyniki potwierdzają, że ryzyko ZZL pozostaje w szpitalach obszarem niedostatecznie rozpoznanym mimo strategicznego znaczenia personelu. Badanie wypełnia istniejącą lukę poznawczą, dostarcza empirycznych dowodów dotyczących konsekwencji ryzyk ZZL oraz wskazuje potrzebę systematycznej identyfikacji, analizy i ograniczania tych ryzyk jako trwałego elementu zarządzania szpitalem. Priorytetem powinno być wdrażanie skutecznych systemów motywacyjnych i retencyjnych ograniczających rotację, wzmacniających zaangażowanie personelu oraz wspierających jakość opieki, bezpieczeństwo pacjentów i efektywność organizacyjną.

Spór o egzekwowanie odpowiedzialności konstytucyjnej a zasada podziału władz w Polsce

Jakub Olech — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Próba stwierdzenia, czy odpowiedzialność konstytucyjna we współczesnej Polsce jest realnym instrumentem porządku ustrojowego państwa.

PROBLEM i METODY BADAWCZE: Autor stawia tezę o braku wzajemnego uznania władz dla roli, jaką wypełniają w procesie egzekwowania odpowiedzialności konstytucyjnej, co w konsekwencji prowadzi do zanegowania racji bytu tej instytucji w polskim porządku ustrojowym. Głównymi metodami badawczymi, na których oparto się przy tworzeniu niniejszego artykułu, są metoda badania dokumentów oraz metoda analityczna.

PROCES WYWODU: Opisane zostały główne założenia polskiej koncepcji odpowiedzialności konstytucyjnej, a także stosunek władz do podejmowanych w ostatnich latach prób egzekwowania odpowiedzialności konstytucyjnej wobec Prezesa Narodowego Banku Polskiego i członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Na ich podstawie opisano wpływ działań tych władz na praktykę odpowiedzialności konstytucyjnej oraz spróbowano przedstawić najważniejsze konsekwencje tego stanu rzeczy.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Najnowsze orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego skutecznie ograniczyły możliwość egzekwowania odpowiedzialności konstytucyjnej wobec przedstawicieli władzy w Polsce. Z kolei działania władzy ustawodawczej i wykonawczej zmierzają w kierunku nieuznawania niektórych z tych orzeczeń. Taki stan rzeczy godzi w sam sens funkcjonowania odpowiedzialności konstytucyjnej w Polsce, podczas gdy dotąd w głównej mierze wadliwe były tylko niektóre struktury i procedury odpowiedzialności konstytucyjnej.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Konieczne jest zaprzestanie wzajemnych ingerencji władz w funkcjonowanie odpowiedzialności konstytucyjnej oraz takie ukształtowanie struktur i procedur odpowiedzialnych za egzekwowanie odpowiedzialności konstytucyjnej, by stworzyć z niej realny instrument demokratycznego państwa prawnego.

The Experience of War-Related Threats, PTSD, and Post-Traumatic Growth Among Ukrainian Citizens

Ewa Gurba — 2026-09-30

PROBLEM BADAWCZY I METODY:

Głównymi celami badania było ustalenie, w jakim stopniu osoby te reagowały na zagrożenia wojenne zespołem stresu pourazowego (PTSD) oraz wzrostem potraumatycznym (PTG), a także określenie znaczenia stylów przywiązania. Poszukiwano odpowiedzi na pytania dotyczące różnic pomiędzy grupą uchodźców wojennych z Ukrainy a grupą obywateli Ukrainy, którzy pozostali w ojczyźnie, pod względem nasilenia zagrożeń, PTSD, poziomu wzrostu potraumatycznego oraz intensywności poszczególnych stylów przywiązania. W badaniu zastosowano następujące kwestionariusze psychologiczne: 1. Kwestionariusz Stylów Przywiązania, 2. PTSD Checklist for DSM-5 (PCL-5), 3. Kwestionariusz Psychospołecznych i Psychicznych Mechanizmów Obronnych, 4. Inwentarz Wzrostu Potraumatycznego.

ARGUMENTACJA

Sytuacja wojny wiąże się z kumulacją różnorodnych zagrożeń, którym towarzyszą doświadczenia traumatyczne związane zarówno z czynnikami bezpośrednio, jak i pośrednio zagrażającymi jednostce. Cywilne ofiary wojny często doświadczają frustracji podstawowych potrzeb psychologicznych, co może prowadzić do PTSD oraz wzrostu potraumatycznego. Analizowano zależności pomiędzy tymi zmiennymi, a także różnice pomiędzy grupami w zakresie wybranych zmiennych, gdzie grupy stanowiły osoby pozostające w Ukrainie oraz uchodźcy.

WYNIKI BADAŃ

Nasilenie zagrożeń związanych z wojną było predyktorem PTSD u badanych, ponieważ przewidywało zmienność wyników PTG — zarówno bezpośrednio w sposób pozytywny, jak i pośrednio w sposób negatywny poprzez unikający styl przywiązania. Traumatyczne doświadczenia wojenne mogą osłabiać bezpieczne style przywiązania i wzmacniać style niepewne. Stwierdzono istotne różnice pomiędzy grupą cywilów, którzy pozostali w Ukrainie, a grupą uchodźców.

WNIOSKI, INNOWACJE I REKOMENDACJE:

Obie badane grupy obywateli Ukrainy doświadczały podwyższonego poziomu zespołu stresu pourazowego, jednak grupa uchodźców charakteryzowała się zarówno wyższym poziomem PTSD, jak i wyższym poziomem wzrostu potraumatycznego w porównaniu z cywilami, którzy pozostali w ojczyźnie. Oznacza to, że uchodźcy często wymagają specjalistycznej pomocy terapeutycznej w radzeniu sobie z PTSD, oprócz wsparcia otrzymywanego w procesie adaptacji do życia za granicą.

Godność osoby a zachowania komunikacyjne polskich posłów. Analiza uchwał Komisji Etyki Poselskiej Sejmu X kadencji

Magdalena Jankosz — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Głównym celem artykułu było pokazanie zagadnienia godności osoby i sposobów jej naruszania w świetle uchwał Komisji Etyki Poselskiej Sejmu X kadencji.

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problematyka artykułu koncentruje się wokół pytania, jakie zachowania komunikacyjne, werbalne i niewerbalne, wykorzystywane przez posłów Sejmu X kadencji, mogą być uznane za naruszenie godności osoby. Główna metoda zastosowana w badaniach to analiza zawartości 49 uchwał Komisji Etyki Poselskiej Sejmu X kadencji podjętych w okresie 10.01.2024–1.07.2026.

PROCES WYWODU: W pierwszej części tekstu zdefiniowane zostało pojęcie godności w odniesieniu do różnych źródeł (słownik, encyklopedia, akty prawne) i opracowań, a także pojęcie zachowania komunikacyjnego. Następnie przybliżono Zasady etyki poselskiej oraz zadania Komisji Etyki Poselskiej. Dalej przeprowadzona została analiza uchwał Komisji Etyki Poselskiej ze zwróceniem uwagi na te zachowania komunikacyjne posłów, które uznano za naruszające godność osoby.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: W artykule wykazano, że posłowie Sejmu X kadencji w różnych przestrzeniach publicznych stosują zachowania komunikacyjne, które są uznawane za naruszające godność osoby. Wśród zachowań tych mieści się wykorzystywanie takich środków językowych jak wulgaryzmy, inwektywy, porównania, a także posługiwanie się groźbą czy rozpowszechnianie niezweryfikowanych opinii. Wykorzystywane są również środki niewerbalne (rekwizyty, materiały wizualne, zachowania kinezyczne, proksemiczne czy parawerbalne).

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: W polskim Sejmie dochodzi do naruszania godności osobistej drugiej osoby przy wykorzystaniu różnych zachowań komunikacyjnych. Komisja Etyki Poselskiej wskazuje zachowania niewłaściwe, są one karane, ale rodzaj tych kar (uwaga, upomnienie, nagana) oraz ich liczba (49 od początku trwania X kadencji) nie są adekwatne do skali problemu. Dalszej analizie warto poddać także inne zachowania komunikacyjne, które prowadzą do naruszania godności drugiej osoby, a nie stały się przedmiotem namysłu Komisji. Warto też zwrócić uwagę na inne kategorie aksjologiczne w kontekście zachowań komunikacyjnych posłów.

Tożsamość konstytucyjna i sądowa transformacja art. 2 TUE na tle wyroku TSUE z 18 grudnia 2025 r. (sprawa C-448/23)

Mariusz Załucki — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem opracowania jest analiza argumentacji TSUE w wyroku C-448/23 oraz ocena jego konsekwencji dla relacji między wartościami UE (art. 2 TUE), zasadą skutecznej ochrony sądowej (art. 19 TUE) a tożsamością konstytucyjną państw członkowskich (art. 4 ust. 2 TUE).

PROBLEM I METODY BADAWCZE: Problem badawczy dotyczy granic kompetencji TSUE w ingerencji w krajowe struktury konstytucyjne oraz napięcia między praworządnością a autonomią państw. Zastosowano metodę dogmatyczno-prawną, obejmującą analizę orzeczenia oraz systemową wykładnię przepisów traktatowych.

PROCES WYWODU: Tekst rozpoczyna się od omówienia roli TSUE w kształtowaniu prawa UE, następnie analizuje pojęcie tożsamości konstytucyjnej i pluralizmu konstytucyjnego. Kolejno przedstawia stan faktyczny sprawy C-448/23 oraz argumentację TSUE, wskazując na przesunięcie od kontroli funkcjonalnej do strukturalnej. Wywód prowadzi do krytycznej oceny rozszerzającej interpretacji art. 2 i 19 TUE oraz ich wpływu na równowagę traktatową.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Analiza wykazuje, że wyrok C-448/23 rozszerza zakres kontroli TSUE na instytucjonalne aspekty sądownictwa konstytucyjnego. Art. 2 TUE zyskuje charakter quasikonstytucyjny, dominując nad art. 4 ust. 2 TUE. Dochodzi do osłabienia pluralizmu konstytucyjnego oraz przesunięcia modelu integracji z dialogowego na bardziej hierarchiczny. Jednocześnie obniżony zostaje próg stwierdzenia naruszenia praworządności poprzez położenie akcentu na wady strukturalne.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Wyrok stanowi jakościową zmianę roli TSUE w kierunku sądu o funkcji konstytucyjnej, co może prowadzić do przekroczenia zasady przyznania kompetencji. Tekst wskazuje na ryzyko osłabienia autonomii konstytucyjnej państw oraz wzrostu konfliktów kompetencyjnych. Rekomenduje zachowanie równowagi między wartościami UE a tożsamością konstytucyjną oraz powrót do modelu dialogu zamiast nadzoru hierarchicznego.

Fachowość i autonomia organów w oddziaływaniu państwa na gospodarkę: w kierunku „władzy merytorycznej”

Marcin Grzybowski — 2026-09-30

CEL NAUKOWY: Celem jest jurydyczna i ustrojowo-polityczna analiza statusu ustrojowego, zasad funkcjonowania i autonomii decyzyjnej krajowych organów regulacyjnych w energetyce, komunikacji elektronicznej, cywilnym transporcie lotniczym oraz kolejowym.

PROBLEM i METODY BADAWCZE: Podjęto próbę rozstrzygnięcia, na ile profil ustrojowy krajowych organów regulacyjnych, określony przez: a) ich wyłączenie ze struktur właściwych ministerstw, b) obsadę kierowniczych stanowisk poprzez nabór konkursowy, c) kadencyjność funkcji kierowniczych, d) enumerację przesłanek przedterminowego odwołania, e) ustawowo zagwarantowany własny zakres działania i kompetencji, f) dominację kryteriów merytorycznych i autonomię przy podejmowaniu decyzji, czyni te organy nową jakościowo kategorią organów państwa.

PROCES WYWODU: Analizowane są zasady formowania czterech krajowych organów regulacyjnych – Prezesów Urzędu: a) Regulacji Energetyki, b) Komunikacji Elektronicznej, c) Transportu Kolejowego, d) Lotnictwa Cywilnego, oraz – porównawczo – ich cechy specyficzne jako centralnych wyspecjalizowanych organów administracji rządowej nowego typu.

WYNIKI ANALIZY NAUKOWEJ: Dokonana analiza prowadzi do wniosku, iż cztery krajowe organy regulacyjne (z pewnymi wyjątkami co do Prezesa ULC) – spełniają standardy niezależności, profesjonalizmu i autonomii funkcjonalnej.

WNIOSKI, INNOWACJE, REKOMENDACJE: Wobec potencjalnego kreowania nowych sektorowych organów regulacyjnych w warunkach członkostwa Polski w Unii Europejskiej uzasadniona jest potrzeba dalszych analiz ich pozycji ustrojowej, zasad działania oraz relacji z ministrami właściwych resortów gospodarczych i instytucjami regulacyjnymi UE. Winna ona sprzyjać wypracowaniu modelu ustrojowego takich organów w systemie organów państwa, odpowiadającego ich ustawowym, a zarazem określonym przez prawo UE, zadaniom.

P. Kawalec & J. Poznański (red.) (2025). Naukoznawstwo. Seria: Słowniki Społeczne, red. W. Pasierbek, B. Szlachta. T. XIX. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, ss. 408 (rec.)

Zdzisław Noga — 2026-09-30

W 2025 r. nakładem Wydawnictwa Naukowego Uniwersytetu Ignatianum ukazał się kolejny, XIX tom w serii „Słowników Społecznych”. To potrzebne wydawnictwo, z założenia encyklopedyczne, złożone jednak nie z drobnych haseł, ale z solidnych 20 tekstów (not) przygotowanych przez uznanych uczonych z różnych dziedzin. W założeniu redaktorów serii ma być kontynuacją słownika społecznego (2004), stanowiącego podsumowanie dorobku nauk społecznych i humanistycznych do końca wieku XX i prezentować stan tych dziedzin w XXI stuleciu, ale w formie znacznie rozszerzonej.